Hinsegin frá A - Ö

Hinsegin orðabók Áttavitans.

02. maí 2016

Sumum fallast vísast hendur þegar þeir sjá hinsegin stafasúpuna LGBPTTQQIIAA+ enda kannski ómögulegt fyrir fólk að leggja á minnið fyrir hvað hver einasti stafur í rununni löngu stendur og skilgreiningar þeirra hugtaka.  Við skulum líta aðeins nánar á stafasúpuna.

Hér á Áttavitanum höfum við valið yfirheitið “Hinsegin - LGBTQIA+” til þess að tákna regnbogaregnhlífina sem gnæfir yfir öllum þeim hugtökum sem skilgreina fólk sem er “hinsegin”.  LGBTQIA stendur fyrir lesbíur, homma (gay), tvíkynhneigða (bisexual), trans, hinsegin (queer), intersex og ókynhneigða (asexual) og er auðvitað ekki tæmandi upptalning á skilgreiningum og hugtökum í hinseginfræðunum.  Hér ætlum við að reyna að bæta um betur og gefa stuttar skýringar á þeim fjölmörgu hugtökum sem fyrirfinnast í hinsegin heiminum.  Líta má á listann sem einhvers konar hinsegin orðabók eða lista yfir orðskýringar og skilgreiningar á hinsegin orðum.

Athugið að mörg þessara hugtaka eru ný í íslensku og getur því merking þeirra verið umdeild.  Þessi listi er ekki tæmandi og merking orðanna gæti átt eftir að eftir að breytast eða nýjar og betri þýðingar skjóta upp kollinum.  Öllum er frjálst að ræða orðin í athugasemdakerfinu og sé samstaða um breytingartillögur verður þessum lista breytt í samræmi við það.

Að koma út úr skápnum

Það ferli að opinbera kynhneigð eða kynvitund sína fyrir fjölskyldu, nánum vinum eða stærri hóp.  Oft álítur fólk þetta vera stakan viðburð en yfirleitt getur þetta verið ævilangt ferli.  Ruglist ekki á þessu og “að þvinga einhvern út úr skápnum”.

Að þvinga einhvern út úr skápnum (e. outing)

Þegar einstaklingur opinberar kynhneigð eða kynvitund annars einstaklings án þess að hafa leyfi fyrir því.  Ekki kúl!  Passið að rugla þessu ekki saman við “að koma út úr skápnum”. 

Bandamaður (e. ally)

Gagnkynhneigð, cismanneskja sem styður hinsegin fólk.

Breytileiki

Oftast notað í sambandi við önnur orð, t.d. breytilegt kyn eða breytilegt kynferði. Breytileiki lýsir ímynd sem blandar saman þeim möguleikum sem til eru (t.d. karl og konasamkynhneigð og gagnkynhneigð). Ruglið ekki saman við kynleiðréttingu.

Bur

Ókyngreint hugtak sem samsvarar orðunum son­ur og ​dótt­ir. Orðið „bur“ er fornt í mál­inu, upp­runa­lega í karl­kyni, og merkti þá son­ur. Það er af sama stofni komið og „að bera“ og „barn“. Orðið fell­ur hag­an­lega að hvor­ug­kyns­beyg­ing­um (bur-bur-buri-burs). Hugtakið var ein af vinningstillögum úr Hýryrðasamkeppni Samtakanna '78 árið 2015 og hefur mögulega ekki skapað sér sess í orðaforða fólks enn.

Ciskona/sískona

Einstaklingur með kvenlæga kynvitund, sem sýnir kvenlega kyntjáningu og er líffræðilega kvenkyns.  Oft einfaldlega kallaður “kvenmaður”.

Ciskynja/sískynja (e. cisgender)

Þegar kynvitund og kyntjáning einstaklings samræmist lífræðilegu kyni einstaklingsins t.d. kona sem fædd er kvenkyns og er með kvenlega kyntjáningu.

Cismaður/sísmaður

Einstaklingur sem er með karllæga kynvitund, sýnir karlmannlega kyntjáningu og er líffræðilega karlkyns.  Oft einfaldlega kallaður “karlmaður”.

Dragdrottning

Einstaklingur, oftast karlkyns, sem stígur á stokk í ýktu kvengervi, yfirleitt á leiksýningu eða gjörningi.  Stundum ruglað saman við trans eða klæðskipti.

Draggkóngur

Einstaklingur, oftast kvenkyns, sem stígur á stokk í ýktu karlgervi, yfirleitt á leiksýningu eða gjörningi.  Stundum ruglað saman við trans eða klæðskipti.

Dulkynja/vífguma (e. androgyny)

​Kyngervi sem felur í sér hluta af bæði karl- og kvenleika. Stundum ruglað saman við órætt útlit (þ.e. manneskja sem er erfitt að lesa sem karl- eða kvenlega). Hugtökin voru hluti af vinningstillögum úr Hýryrðasamkeppni Samtakanna '78 árið 2015 og hafa mögulega ekki skapað sér sess í orðaforða fólks enn.

Eikynhneigð/ókynhneigð (e. asexual)

Einstaklingur sem laðast ekki kynferðislega að öðru fólki.  Sjá greinina Hvað er ókynhneigð?

Eigerva/​ógerva(e. genderless/agender)

Einstaklingur sem samsvarar sig ekki neinu kyni. Hugtakið var ein af vinningstillögum úr Hýryrðasamkeppni Samtakanna '78 árið 2015 og hefur mögulega ekki skapað sér sess í orðaforða fólks enn.

Flæðigerva (e. Gender fluid)

Kynvitund sem breytist eða er fljótandi.  Getur breyst reglulega eða óreglulega og eftir mismunandi þáttum, t.d. umhverfi, líðan, félagsskap o.s.frv. Hugtakið var ein af vinningstillögum úr Hýryrðasamkeppni Samtakanna '78 árið 2015 og hefur mögulega ekki skapað sér sess í orðaforða fólks enn.

Frjálsgerva/kynsegin (e. non-binary)

Regnhlífarhugtak fyrir kynvitundir sem falla utan einungis karl- eða kvenkyns.  Felur meðal annars í sér vífguma/dulkynja, tvígerva, flæðigerva og algerva, en getur einnig staðið sem kynvitund eitt og sér og þýðir þá kynvitund sem fellur utan kynjatvíhyggjunnar.  Stundum notað eitt og sér vegna þess hve opið hugtakið er fyrir persónulega túlkun hvers og eins. Hugtakið var ein af vinningstillögum úr Hýryrðasamkeppni Samtakanna '78 árið 2015 og hefur mögulega ekki skapað sér sess í orðaforða fólks enn.

FTM/MTF

Einstaklingur sem hefur leiðrétt kyn sitt líkamlega með læknishjálp.  Skammstafanirnar útleggjast á ensku sem Female to male (kona til karls) og Male to female (karl til konu). 

Gagnkynhneigð

Einstaklingur sem laðast að gagnstæðu kyni.

Hán

Persónufornafn sem sumir kynfrjálsir eða hinsegin einstaklingar vilja að sé notað í stað “hann” eða “hún”.  Persónufornafnið er í hvorugkyni og beygist því: hán-hán-háni-háns.  Persónufornafnið tekur með sér lýsingarorð í hvorugkyni.  Einnig hefur verið stungið upp á persónufornöfnunum “hín” og “hé” í sama tilgangi.

Hermafródítur

Úrelt læknisheiti fyrir intersex einstakling.  Ekki notað í dag, enda neikvætt hlaðið.

Heterosexismi

Gagnkynhneigð forréttindablinda/-hyggja.  Hegðun sem veitir gagnkynhneigðum forréttindi, styrkir hugmyndina um að gagnkynhneigð sé betri eða réttari en aðrar kynhneigðir, eða viðurkennir ekki tilvist “hinsegin” kynhneigðir og kynvitundir.

Hinsegin

(1)  Upphaflega níðorð, notað yfir LGBTQIA+ fólk. 

(2)  Regnhlífarhugtak yfir LGBTQIA+ einstaklinga, -það er einstaklinga sem falla einhvern vegin utan hins “hefðbundna” kyngervis, kynvitundar og/eða kynhneigða.  Fjöldi hinsegin fólks lítur ekki lengur á þetta sem níðorð og notar þetta sem safnorð fyrir LGBTQIA+ fólk.

Hommahatur

Sú gerð hómófóbíu sem beinist einvörðungu gegn samkynhneigðum karlmönnum.

Hómófóbía

Hræðsla, reiði, skortur á umburðarlyndi, óvild eða óróleiki gagnvart hinsegin fólki. 

Hýr

Hugtak sem lýsir mönnum sem laðast að mönnum, en oft einnig notað um konur sem laðast að konum.

Intersex

Einstaklingur er líkamlega einhvers staðar á kynskalanum milli tveggja póla; karlkyns og kvenkyns.  Einstaklingurinn getur verið með líkamleg einkenni, svo sem kynfæri beggja kynja, kynfæri sem brjóta í bága við önnur kyneinkenni einstaklingsins, óræð kynfæri, hormónaröskun eða óræð innri líffæri.  Meiri upplýsingar er að finna í grein Áttavitans Hvað er intersex

Í skápnum

Einstaklingur sem leynir kynhneigð eða kynvitund sinni frá öðrum og á eftir að “koma út úr skápnum”.

Karl

Einstaklingur sem lítur á sig sem karl.  Margir karlar sýna karlmannlega kyntjáningu.

Karlkynhneigð (e. androsexual)

Einstaklingur sem laðast að karlmönnum, karlkyni og/eða karlmannleika.

Karlkyns einstaklingur

Einstaklingur með karlkyns líkamlega eiginleika, svo sem XY kynlitninga, getnaðarlim, eistu, meira magn af testosteróni, þykkt líkamshár og skeggvöxt.  Ekki rugla saman við karl.

Klæðskipti (e. cross-dressing)

Að klæðast fötum sem brýtur í bága við hefðbundna kyntjáningu einstaklingsins (t.d. karlmaður í kjól) af einhverri ástæðu, svo sem til slökunar, skemmtunar og kynörvunar.  Fer stundum saman við kynáttunarvanda.

Kona

Einstaklingur sem lítur á sig sem konu.  Margar konur sýna kvenlega kyntjáningu.

Kvenkynhneigð (e. gynesexual)

Einstaklingur sem laðast að konum, kvenkyni og/eða kvenleika.

Kvenkyns einstaklingur

Einstaklingur með kvenkyns líkamlega eiginleika, svo sem XX kynlitninga, leggöng, eggjastokka, leg, brjóst, meira magn af estrógeni og lítil og þunn líkamshár.  Ekki rugla saman við konu.

Kyn

Líkamlegt og líffræðilegt kyn einstaklings við fæðingu eða eftir kynleiðréttingu.

Kynfrjáls (e. genderqueer)

(1) Yfirheiti yfir þá einstaklinga hverra kyngervi fellur ekki undir tvíhyggju. 

(2)  Einstaklingur sem samsamar sig bæði karli og konu, eða hvorki karli né konu. 

Kyngervi

Kynferði í félagslegum skilningi.  Það sem samfélagið túlkar og ætlast til af karli eða konu.

Kyngervistvíhyggja (e. binary gender)

Hefðbundin og úreld hugmynd um kyngervi sem takmarkar möguleikana við karl og konu.

Kynhneigð

Kynferðisleg, rómantísk, líkamleg og/eða andleg löðun sem einstaklingur finnur fyrir gagnvart öðrum, oft skilgreint eftir kyni eða kyngervi einstaklinganna sem um ræðir.

Kynjatvíhyggja (e. binary sex)

Hefðbundin og úreld hugmynd um kyn sem takmarkar möguleikana við karlkyn og kvenkyn.

Kynleiðrétting

Læknisfræðileg meðferð til þess að leiðrétta kyn trans einstaklings svo að kynvitund einstaklingsins samræmis líffræðilegu kyni.  Meðferðin getur falið í sér skurðaðgerð(ir) og/eða hormónameðferð.

Kynsegin/frjálsgerva (e. non-binary)

Regnhlífarhugtak fyrir kynvitundir sem falla utan einungis karl- eða kvenkyns.  Felur meðal annars í sér vífguma/dulkynja, tvígerva, flæðigerva og algerva, en getur einnig staðið sem kynvitund eitt og sér og þýðir þá kynvitund sem fellur utan kynjatvíhyggjunnar.  Stundum notað eitt og sér vegna þess hve opið hugtakið er fyrir persónulega túlkun hvers og eins.

Kyntjáning (e. gender expression)

Tjáning kyngervis með blöndu af klæðnaði, háttalagi, félagshegðun og fleiri þáttum.  Almennt mæld á skalanum á milli karlmannleika og kvenleika.

Kynvitund (e. gender identity)

Sjálfsvitund einstaklings er varðar kynferði og hvernig einstaklingurinn skilgreinir sjálfan sig.

Kærast

Ókyngreint hugtak sem samsvarar kærustu/kærasta.  Orðið beygist í hvorugkyni; kærast - kærast - kærasti - kærasts og tekur með sér hvorugkyns lýsingarorð.  Eins má nota unnust sem ókyngreint hugtak um einstakling sem er trúlofaður. Hugtakið var ein af vinningstillögum úr Hýryrðasamkeppni Samtakanna '78 árið 2015 og hefur mögulega ekki skapað sér sess í orðaforða fólks enn.

Leitandi

Leit og könnun einstaklingsins á kynhneigð sinni, þar sem einstaklingurinn skoðar og mátar kynhneigð sína gagnvart mismunandi þáttum, svo sem viðhorfum fjölskyldu, trúrarlegu uppeldi, væntingum samfélagsins og innri hvata.

Líffræðilegt kyn

Kyngreind líffæri og kynhormón sem einstaklingur fæðist með.  Yfirleitt lýst sem kvenkyn, karlkyn eða millikyn (intersex) og oft ruglað saman við kyngervi.

Millikyn

Sjá “intersex”.

Órætt útlit

Manneskja sem er erfitt að lesa sem karl- eða kvenlega.

Ókynhneigð/eikynhneigð (e. asexual)

Einstaklingur sem laðast ekki kynferðislega að öðru fólki.  Sjá greinina Hvað er ókynhneigð?

Pangerva (e. pangender)

Kynvitund sem blandar saman mörgum mismunandi kynvitundum og kyntjáningu. Hugtakið var ein af vinningstillögum úr Hýryrðasamkeppni Samtakanna '78 árið 2015 og hefur mögulega ekki skapað sér sess í orðaforða fólks enn.

Pankynhneigð/persónuhrifning

Einstaklingur sem laðast á kynferðislegan, rómantískan, líkamlegan og/eða rómantískan hátt að fólki óháð kyngervi og kynvitund þeirra.  Lestu meira í grein Áttavitans; Hvað er pankynhneigð?

Samkynhneigð

Einstaklingur sem laðast að fólki af sama kyni.

Talsmaður (e. advocate)

Einstaklingur sem vinnur að því á virkan hátt að enda óréttlæti, fræða aðra og styðja félagslegt jafnrétti fyrir minnihlutahóp (í þessu tilviki hinsegin samfélagið).

Trans/kynáttunarvandi/skapandi kynvitund

Yfirheiti yfir þá einstaklinga sem eru ekki ciskynja, -það er einstaklingur með kynvitund sem samræmist ekki líffræðilegu kyni við fæðingu.  Trans fólk hefur kost á því að leiðrétta kyn sitt með aðstoð læknisfræði, til þess að það samræmist kynvitund einstaklingsins. Orðið "kynáttunarvandi" er aðallega í notkun innan heilbrigðiskerfisins.

Transfólk

Einstaklingar sem fæðast í röngum líkama miðað við kynvitund sína.  Sumt transfólk velur að leiðrétta kyn sitt.

Transkona

Einstaklingur sem fæðist í karlkyns líkama en hefur kynvitund konu.  Sumar transkonur velja að leiðrétta kyn sitt svo það sé í samræmi við kynvitund þeirra.

Transmaður

Einstaklingur sem fæðist í kvenkyns líkama en hefur kynvitund karls.  Sumir transmenn velja að leiðrétta kyn sitt svo það sé í samræmi við kynvitund þeirra.

Trukkalessa (e. dyke)

Neikvætt hlaðið slangurorð yfir lesbíur.  Orðið hefur verið endurheimt af mörgum lesbíum og notað innan hinsegin heimsins án neikvæðu hleðslunnar.

Tvígerva (e. bigender)

Fólk sem skilgreinir sig sem tvö kyn. Tvígerva fólk er stundum með fljótandi kynvitund sem færist sérstaklega á milli þeirra tveggja kynja sem það skilgreinir sig sem, t.d. með því að tjá sig á mjög karllægan hátt eða mjög kvenlegan hátt, eftir samhengi og líðan.  Hugtakið var ein af vinningstillögum úr Hýryrðasamkeppni Samtakanna '78 árið 2015 og hefur mögulega ekki skapað sér sess í orðaforða fólks enn.

Tvíkynhneigð

Einstaklingur sem laðast að fólki að sínu eigin kyni og fólki af öðru kyni á kynferðislegan, rómatískan og/eða andlegan hátt.  Oft ruglað saman við pankynhneigð.  Sjá grein Áttavitans: Mýtur um tvíkynhneigð

Vífguma/dulkynja (e. androgyny)

Kyngervi sem felur í sér hluta af bæði karl- og kvenleika. Stundum ruglað saman við órætt útlit (þ.e. manneskja sem er erfitt að lesa sem karl- eða kvenlega). Hugtökin voru hluti af vinningstillögum úr Hýryrðasamkeppni Samtakanna '78 árið 2015 og hafa mögulega ekki skapað sér sess í orðaforða fólks enn.

Þriðja kynið

(1)  Einstaklingur sem ekki samsamar sig við hefðbundnar skilgreiningar á kyngervi karla og kvenna heldur annars kyngervis. 

(2)  Valmöguleiki kynflokkunar í þeim ríkjum þar sem þrjú eða fleiri kyn eru viðurkennd.

 

Listinn er unninn upp úr lista á síðunni It’s pronounced metrosexual.
 

02. maí 2016

Ertu með spurningu?

Full nafnleynd og 100% trúnaður.

 

Staðir tengdir síðu

Mest lesið

Einkalíf |  06.04.2016
Einkalíf |  22.11.2012
Einkalíf |  02.05.2016
Einkalíf |  29.06.2017

Mest lesnu svörin

Heilsa & kynlíf |  25.08.2014 Swag vs. legend
Heilsa & kynlíf |  22.08.2013 Vond lykt af píkunni